ve ali el husus en sonra duçar oldukları ahval-ı müessifeyi bir dereceye kadar tenvir (münevver kılmak) etmek mümkündür. Bilhassa bizim için bu son teklif gayet mühimdir. Çünkü bu eser mahrur şair Ahmed Midhat Efendi Hazretlerinin kalemi olup Mişar Aliye Hazretleri vekayı aynen görmüş ve bu işe iştirak etmemiş ise bile faillerden bazılarının karabetinde bulunmuştu. Bu sebep eser mezkurenin kıymetini nazarımızda kat ender kat arttırmaktadır.
Filhakika bu eser bazı '... inkılab' şu vadide yazılan eserlerin en mühimidir. Başka bir muhitde yazılmış olsa idi bu eserin kıymeti daha ziyade olacağına dahi şüphe edilmez idi. Fakat ne faidesi varki telif mezkur ali revaya padişah-ı zaman olan zatın emri ve tayin edildiği yeni program üzerine ve hudud dairesinde daha dogrusu mahsusa ... edilen tarzda yazılmıştır. Bu sebepten kendisine tamamiyle emniyet edilmek mümkün değildir. Hemen her satırında maksad-ı muayen takib etmekte olduğunu ... ..... göstermektedir.

Hakikat-ı hal budur. Mahaza salef el arz-ı esbabdan dolayı tarih-i cedid Osmaniyeden bir vak'a hakkında son söz olmak üzere şimdilik bir eser mükemmellik telifiyle meydan-ı intişara konulması mümkün olmamakla beraber bu tarikde bir adım atmak her halde faideden hali ... idilemez. Şu cihetle idilen gayret pek büyük fevaidi (faydalar) i'ta edeceği dahi şüphesizdir. Çünkü bu gün ortada mevcut m'alumatla şimdiye kadar mestur kalan bir çok hakaiki meydana çıkarmak, hadisat müteselsilen birbirine rabt itmek ve bu suretle tarih-i Osmaniyenin maziye karışmış bir vak'ayı mühime sabıkasını nisyandan(unutulmak) kurtarub kariin-i(okuyucular) kerame şimdiden doğru bir fikir virebilmek mümkündür.
Sultan Abdülaziz merhumun devr saltanatına gelince Avrupada bir kaç dane bizde dahi ortaya konmuş tek bir eser vardır. Bunlar Bunlar vasıtasıyla Sultan ... .... zaman-ı hükumetini zama

Mukaddime

Maksadım Sultan Abdülaziz merhumun tarih -i saltanat ve hükumetini bütün anane ve teferruatıyla tafsila ve tavzihen yazmak değildir. Bu gibi teşebbüsat had-ı iktidar-ı acizanemden hariç olduğu gibi fikrimce şimdilik bu emr-i mühimi vücuda getirmek dahi mümkün değildir. Çünkü asrımızda tarih yazmak çok mevadın vucuduna vabeste olup ezcümle zemin ittihaz olunacak devir hakkında sermayenin kesretli bir miktarda bulunmasına bilhassa mevzuu bahis olan vakanın dakaik ve şaibatını ayrı ayrı zabt ve nakl eden eser ve te'lifatın evvelce mevcud bulunmasına mütevakkıftır(tevakkuf- tevkif) ki şu teshilat olmaksızın bir tarih mükemmel yazmak teşebbüsünün matlub olan neticeyi vermeyeceği erbab-ı vukufa malumdur.

Bızde ise tarih-i Osmaniye'nin hangi devrine aid olursa olsun bu gibi eser ve me'haz(ahz'dan)ların adedi pek azdır. Yakında istikmal idileceğine dahi alametler yoktur. Avrupaya gelince: Vakıa orada memalik-i mahrusanın ahvaline bilhassa devr-i cedidine ait pek çok tarihler neşredilse de bir müverrih için bu te'lifat kafi sayılamaz. Çünkü bir çokları tarafgirane ve ahval ve maişet-i Osmaniye'ye vukufsuzlukla yazmışdır. Diğer taraftan bir dereceye kadar emanet edilecek neşriyat orada dahi noksandır. Mesela son devirlerde memalik mahrusa ile gittikçe mamulat-ı siyasiyesi cedid kesb itmekde olan düvel-i ecnebiyye sefaretlerinin kendi hükumetlerine i'ta ettikleri raporların cümlesi ortaya konmamıştır.Halbuki devr'i cedid tarih-i Osmanisinden bir hadise-i mühimeyi layık vecihle tenvir (aydınlatma) etmek için bu resmi raporlardan sarf-ı nazar hatta ihbarat hafiye-i siyasiye ve mektumelerine(hükumetten gizli tutulan) dahi kesb-i vakıf etmek lazımdır ki ancak bu sayede mevzu-bahis bulunan mevadın etraflıca tetkikat ve layıkı vechiyle ihatası mümkün olabilecektir.