Mukaddime

Maksadım Sultan Abdülaziz merhumun tarih -i saltanat ve hükumetini bütün anane ve teferruatıyla tafsila ve tavzihen yazmak değildir. Bu gibi teşebbüsat had-ı iktidar-ı acizanemden hariç olduğu gibi fikrimce şimdilik bu emr-i mühimi vücuda getirmek dahi mümkün değildir. Çünkü asrımızda tarih yazmak çok mevadın vucuduna vabeste olup ezcümle zemin ittihaz olunacak devir hakkında sermayenin kesretli bir miktarda bulunmasına bilhassa mevzuu bahis olan vakanın dakaik ve şaibatını ayrı ayrı zabt ve nakl eden eser ve te'lifatın evvelce mevcud bulunmasına mütevakkıftır(tevakkuf- tevkif) ki şu teshilat olmaksızın bir tarih mükemmel yazmak teşebbüsünün matlub olan neticeyi vermeyeceği erbab-ı vukufa malumdur.

Bızde ise tarih-i Osmaniye'nin hangi devrine aid olursa olsun bu gibi eser ve me'haz(ahz'dan)ların adedi pek azdır. Yakında istikmal idileceğine dahi alametler yoktur. Avrupaya gelince: Vakıa orada memalik-i mahrusanın ahvaline bilhassa devr-i cedidine ait pek çok tarihler neşredilse de bir müverrih için bu te'lifat kafi sayılamaz. Çünkü bir çokları tarafgirane ve ahval ve maişet-i Osmaniye'ye vukufsuzlukla yazmışdır. Diğer taraftan bir dereceye kadar emanet edilecek neşriyat orada dahi noksandır. Mesela son devirlerde memalik mahrusa ile gittikçe mamulat-ı siyasiyesi cedid kesb itmekde olan düvel-i ecnebiyye sefaretlerinin kendi hükumetlerine i'ta ettikleri raporların cümlesi ortaya konmamıştır.Halbuki devr'i cedid tarih-i Osmanisinden bir hadise-i mühimeyi layık vecihle tenvir (aydınlatma) etmek için bu resmi raporlardan sarf-ı nazar hatta ihbarat hafiye-i siyasiye ve mektumelerine(hükumetten gizli tutulan) dahi kesb-i vakıf etmek lazımdır ki ancak bu sayede mevzu-bahis bulunan mevadın etraflıca tetkikat ve layıkı vechiyle ihatası mümkün olabilecektir.